Estrem superiôr e estrem inferiôr

Di testwiki
Vai alla navigazione Vai alla ricerca

In matematiche, l'estrem superiôr di un insiemi di numars reâi al è il plui piçul numar reâl che al è plui grant o avuâl a ducj i elements dal insiemi. In maniere duâl, l'estrem inferiôr al è il plui grant numar reâl che al è plui piçul o avuâl a ducj i elements dal insiemi.

I estrems superiôr e inferiôr si diferenziin dal massim e dal minim dal insiemi parcè che a puedin no apartignî al insiemi considerât.

Maiorants e minorants

I ponts blu a rapresentin l'insiemi A, i ponts ros cualchi maiorant di A. Il romp ros al rapresente l'estrem superiôr di A.

Al sedi A un insiemi di numars reâi. Si dîs maiorant di A cualsisei numar reâl plui grant o avuâl a ducj i elements di A (viodi ancje la figure a diestre). Invezit, i numars reâi che a son plui piçui o avuâi a ducj i elements di A si disin minorants di A. In maniere formâl

  • x al è un maiorant di A se e dome se ax, aA;
  • y al è un minorant di A se e dome se ay, aA.

Un insiemi si dîs superiormentri (inferiormentri) limitât se al à almancul un maiorant (minorant) e superiormentri (inferiormentri) ilimitât se no 'nd à nissun. Un insiemi superiormentri e inferiormentri limitât si dîs, in maniere semplice, limitât. I esemplis che a seguissin a consolidin i concets presentâts.

  • L'interval sierât A=[0;2] al è un insiemi limitât. Ducj i numars reâi maiôrs o avuâi a 2 a son maiorants di A. Al contrari, i minorants di A a son ducj i numars minôrs o avuâi a 0.
  • L'interval sierât e ilimitât a diestre B=[1;+) al è un insiemi inferiormentri limitât e superiormentri ilimitât. Duncje, nol à maiorants e, invezit, ducj i numars minôrs o avuâi a 1 a son siei minorants.
  • L'insiemi dai numars intîrs nol à ni maiorants ni minorants. Duncje, al è ilimitât.
  • L'insiemi D={n1:n intîr diviers di 0} al à par maiorants ducj i numars maiôrs o avuâi a 1 e par minorants ducj i numars minôrs o avuâi a –1.

Estrem superiôr e estrem inferiôr

Si clame estrem superiôr di un insiemi di numars reâi A il minim dai siei maiorants. In maniere simile, l'estrem inferiôr al è il plui grant dai minorants di A. Stant che i doi concets a son duâi, si centrarìn cumò sul estrem superiôr, savint che risultâts analics a valin ancje par l'estrem inferiôr.

Daûr de definizion parsore, un numar reâl s al è l'estrem superiôr di un sotinsiemi A di , e si scrîf s=supA, se e dome se si verifichin chestis dôs condizions:

  1. s al è maiôr di ducj i elements di A e
  2. par cualsisei s reâl minôr di s, al è simpri pussibil cjatâ almancul un element di A che i è maiôr.

In fat, si à sa, cualsisei aA, viodût che s=supA al à di jessi un maiorant di A. Però s al è il plui piçul dai maiorants: se s<s, alore s nol è un maiorant di A e, duncje, al esist almancul un element aA tal che a>s.

Si puedin alore gjavâ fûr cualchi considerazion. Prin, un insiemi al pues no vê estrem superiôr, par esempli parcè che al è superiormentri ilimitât. Secont, se l'estrem superiôr al esist, alore al è unic. Tierç, i concets di estrem superiôr e massim di un insiemi a son une vore leâts, ma a son diviers. In maniere specifiche, se l'insiemi A al à massim m, alore si à m=supA. In fat, l'insiemi dai maiorants di A al è M={x:xa,aA}={x:xmaxA}=[m;+). L'estrem superiôr di A al è il minim dai siei maiorants e, duncje, supA=minM=m=maxA.

In maniere reciproche, se un insiemi A al à estrem superiôr e chest al aparten al stes insiemi A, alore l'estrem superiôr al è ancje il massim dal insiemi A. Al baste pensâ che s=supA al è un maiorant di A (il plui piçul) e, duncje, sa par cualsisei aA. Però, cheste proprietât di s e coincît cun la definizion di massim di A cuant che sA o, in curt, (s=supA) e (sA)s=maxA.

Esemplis

Considerant i esemplis fats prime, l'interval B=[1;+) e l'insiemi dai numars intîrs a son superiormentri ilimitâts: no vint maiorants no àn nancje estrem superiôr.

L'insiemi dai maiorants dal interval A=[0;2], invezit, al è M={x:x2}=[2;+) e, duncje, l'estrem superiôr di A al è supA=minM=2. Inte stesse maniere, si pues dedusi che l'estrem superiôr dal insiemi D={1n:n intîr diviers di 0} al è supD=1.

Intai ultins doi câs, l'estrem superiôr al esist e si pues viodi che al coincît cul massim dal insiemi. L'esempli che al ven daûr al dimostre che nol è simpri cussì: par l'interval viert E=(1;3) l'insiemi dai maiorants al è M={x:x3}=[3;+). Chest al vûl dî che supE=minM=3. Però in chest câs il numar 3 nol aparten al interval viert E, che nol presente massim.

Un altri esempli di insiemi che al à estrem superiôr però nol à massim al è F={1n:n{0}}={1;12;13;14}. I maiorants a son i elements dal interval superiormentri ilimitât M=[0;+) e si à supF=minM=0. Si sa però che nol esist nissun numar naturâl che al sedi l'inviers di 0 (i.e., n:n1=0) e, duncje, F nol à massim.

Estrems e completece dai numars reâi

Come comentât prime par i maiorants e i minorants, si pues cjacarâ di estrems par ogni insiemi là che al è pussibil definî une relazion di ordin, sedi parziâl o totâl. Par esempli, si puedin studiâ i estrems di cualsisei sotinsiemi di numars intîrs o razionâi.

O vin ancje viodût un ciert numar di esemplis di sotinsiemis superiormentri limitâts di che a àn estrem superiôr. Chest nol è un câs, e je anzit une proprietât fondamentâl che e distinc i numars reâi dai numars razionâi: ogni sotinsiemi di che al sedi no vueit e superiormentri limitât al amet estrem superiôr reâl. Cheste proprietât e je cognossude come la completece di secont Dedekind. Al contrari, un insiemi che nol è complet al pues vê dai sotinsiemis no vueits e limitâts cence estrem superiôr. I numars razionâi a fasin part di cheste tipologjie di insiemis.

Par sclarî un pôc miôr la diference tra numars reâi e numars razionâi in tiermins di completece, considerìn l'esempli dal insiemi S={x:x22}={x:2x2}.

Cuant che o cjalìn S come un sotinsiemi dai numars razionâi, l'insiemi dai soi maiorants al è M={q:q2} Jessint che 2 nol è un numar razionâl, o podin ancje scrivi M={q:q>2}. Si conclût che l'insiemi dai maiorants razionâi M nol à minim e, duncje, l'insiemi S nol à estrem superiôr razionâl.

Invezit, l'insiemi dai maiorants di S pensât come un sotinsiemi dai numars reâi al è M={r:r2}. Cheste volte sì che o podìn dî che minM=2, sint 2 un numar reâl (irazionâl). La conclusion e je che, intai reâi, supS=2.

Bibliografie